ไขความลับเส้นแซม นิสิทนะ-บัวลูกแก้ว พระสมเด็จวัดระฆังฯ

การศึกษาพระสมเด็จวัดระฆังโฆสิตาราม พิมพ์ใหญ่และพิมพ์ทรงอื่นๆ ยังคงมีรายละเอียดทางศิลปะที่นักสะสมและผู้เชี่ยวชาญให้ความสนใจอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะประเด็นเรื่องเส้นแซมที่ปรากฏอยู่ภายในองค์พระ ซึ่งช่วยสะท้อนให้เห็นถึงกระบวนการออกแบบและการแกะแม่พิมพ์ของช่างหลวงในอดีตภายใต้แนวคิดของท่านเจ้าประคุณสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี)

หากอ้างอิงการจำแนกรูปแบบพระอาสนะของพระสมเด็จวัดระฆังฯ พิมพ์พระประธานโดยตรียัมปวาย จะพบการแบ่งออกเป็น 4 แบบหลัก ได้แก่ แบบธรรมดา แบบแซม แบบคู่ และแบบโค้ง ซึ่งแต่ละแบบจะมีเอกลักษณ์เฉพาะตัวที่แตกต่างกันอย่างชัดเจน โดยเฉพาะแบบแซมและแบบคู่ที่มีความโดดเด่นในเรื่องของเส้นขีดนูนที่ปรากฏขึ้นบริเวณฐาน

ภาพประกอบจากคลังภาพสต็อก ไม่ใช่ภาพจากเหตุการณ์จริง

สำหรับรายละเอียดของเส้นแซมในแบบแซมนั้น ประกอบด้วยเส้นขีดบางๆ สองเส้น เส้นแรกคือ นิสิทนะ ทำหน้าที่เป็นผ้ารองนั่งหรือผ้ากันเปื้อนสำหรับพระภิกษุสามเณร อยู่ระหว่างพระเพลาและฐานชั้นบน ส่วนเส้นที่สองคือ บัวลูกแก้ว ทำหน้าที่เป็นองค์ประกอบสถาปัตยกรรมไทยในการแบ่งสัดส่วนทางสายตา อยู่ระหว่างฐานชั้นบนกับฐานชั้นกลางหรือฐานสิงห์ แม้เส้นเหล่านี้จะไม่คมชัดเท่าพิมพ์ฐานแซมแท้ๆ แต่ก็สังเกตเห็นได้

เมื่อพิจารณาในส่วนของพระสมเด็จวัดระฆังฯ พิมพ์ใหญ่ ซึ่งแบ่งพิมพ์ย่อยตามแนวทางของนิรนามออกเป็น 4 พิมพ์ ได้แก่ พิมพ์พระประธาน (พิมพ์ย่อยที่ 1) พิมพ์อกวี พิมพ์อกกระบอก และพิมพ์เกศทะลุซุ้ม พบว่านอกจากพิมพ์แรกที่เห็นเส้นแซมใต้ตักชัดเจนแล้ว ในพิมพ์อกวีและพิมพ์อื่นๆ ก็มักจะพบร่องรอยของเส้นแซมใต้ตักและเส้นบัวลูกแก้วจางๆ บนองค์ครูหลายองค์เช่นกัน