เจาะลึกเส้นกรอบกระจก พระสมเด็จวัดระฆังฯ พิมพ์ใหญ่

เรื่องราวของพระสมเด็จวัดระฆังฯ พระเครื่องยอดนิยมอันดับหนึ่งของเมืองไทย มักจะมีรายละเอียดทางศิลปะที่ผู้สะสมต่างให้ความสนใจศึกษา โดยเฉพาะประเด็นเรื่องเส้นกรอบบังคับพิมพ์ หรือที่เรียกกันติดปากว่าเส้นกรอบกระจก ซึ่งปรากฏอยู่บนพระสมเด็จฯ ทุกพิมพ์ทรง แต่อะไรคือเหตุผลที่ช่างโบราณต้องออกแบบเส้นเหล่านี้ขึ้นมา และเพราะเหตุใดพระสมเด็จวัดระฆังฯ พิมพ์ทรงใหญ่จึงมีความแตกต่างจากพิมพ์อื่นอย่างสิ้นเชิง

หากอ้างอิงจากเอกสารวิชาการเรื่องการแกะแม่พิมพ์หินสบู่ ของศูนย์ศิลปะและการช่างไทย สำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร ที่เผยแพร่เมื่อปี พ.ศ. 2554 ได้อธิบายถึงขั้นตอนการแกะลวดลายลงบนหินสบู่ เริ่มจากการร่างแบบเขียนสดโดยใช้ปลายเหล็กแหลมหรือสิ่วขีดเส้นแกนแนวตั้งและแนวนอนบนผิวหิน เริ่มจากเส้นนอกสุดเป็นเค้าโครงก่อนจะขูดเป็นร่องตามเส้นที่ร่างไว้

ภาพประกอบจากคลังภาพสต็อก ไม่ใช่ภาพจากเหตุการณ์จริง

กระบวนการแกะแม่พิมพ์นี้ สอดคล้องกับงานประติมากรรมของช่างทองหลวงผู้มีความเชี่ยวชาญการแกะชิ้นงานขนาดเล็ก โดยในทุกบล็อกแม่พิมพ์จะต้องมีการขูดเส้นกรอบกระจกเพื่อกำหนดพื้นที่แกะ เช่น ในพิมพ์ทรงฐานแซม เส้นกรอบนี้จะบางและตื้นเนื่องจากเป็นพิมพ์แรกๆ ก่อนที่พิมพ์ต่อมาจะมีความชัดเจนขึ้น

ลักษณะทั่วไปของเส้นกรอบกระจกมักเป็นเส้นนูนต่ำรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าทรงสูงครอบเส้นซุ้มผ่าหวายเอาไว้ พื้นผนังด้านนอกและด้านในมักต่างระดับกัน โดยด้านนอกจะต่ำกว่า แต่สำหรับพิมพ์ทรงใหญ่นั้นมีความพิเศษแตกต่างจากพิมพ์อื่นอย่างเห็นได้ชัด